Olijf.gif (4574 Byte)


 
    
      

     

     

Naar hoofdpagina:   Basisknopkl.jpg (825 Byte)

Avot de-Rabbi Nathan (16a-16b)

(Spreuken der)Vaderen van Rabbi Nathan

Midrasj, tekst en commentaar

Dr. Marcus van Loopik
Medewerker Stichting Pardes te Amsterdam, 2012
Niets van deze website mag op enigerlei wijze worden vermenigvuldigd of openbaar worden gemaakt zonder de uitdrukkelijke toestemming van bovengenoemde auteur



De waarheid heeft meer kleuren


     
      Olijfb.gif (5153 Byte)
   
      Boekklkl.gif (8026 Byte)

 

[2] Bevend van ingehouden emotie en schrik omdat hij nota bene temidden van deze grote lieden in het openbaar zijn zoon wilde onterven, een voor hem beschamende toestand.

[3] Dat wil zeggen hogerop aan tafel en meer in de nabijheid van de gastheer en diens voornaamste gasten.

       Sterc.gif (1440 Byte)
[6] Een geigende straf, omdat (volgens een verwante lezing) juist zij er bij hun vader Hyrkanos op aangedrongen hadden om hun broer Eli'zer te onterven. Nu bleek dat hun voorstel geheel ten onrechte was. Geen luiheid maar oprecht verlangen naar Tora-kennis had Eli'zer bewogen om naar Jeruzalem te gaan. Vgl. Pirk de-Rabbi Eli'zer 2 en Avot de-Rabbi Nathan, noesach bet, ed. S. Schechter 16a.

 

Sjioer 40

Tekst Avot de-Rabbi Nathan p. 16a
Hyrkanos, zijn vader, hoorde over hem dat hij Tora leerde bij Rabban Jochanan ben Zakkai. Hij sprak: 'Ik zal gaan en ik zal Eli'`ezer, mijn zoon, onterven (bannen) van mijn bezittingen.' Men zegt dat op die dag Rabban Jochanan ben Zakkai neerzat en (Tora) uitlegde in Jeruzalem, waarbij alle groten van Isral voor hem zaten.[1]
Toen Rabban Jochanan ben Zakkai hoorde dat Hyrkanos in aantocht was, posteerde hij wachters en sprak tot hen: 'Wanneer hij komt en wil gaan zitten, laat hem dan niet begaan.' Toen hij wilde gaan zitten, lieten ze hem niet begaan. Daarop sloeg hij enkele plaatsen over en ging (steeds) hogerop zitten,[3] totdat hij aanbelandde bij Tzitziet ha-Kst, bij Nakdimon ben Gorion en bij Kalba Savoea. Bevend zat hij tussen hen in. [2]

Men zegt dat Rabban Jochanan ben Zakkak op die dag zijn ogen richtte op Rabbi Eli'zer en tot hem zei: 'Open jij (de les) en geef uitleg.' Eli'zer antwoordde hem: 'Ik kan (de les) niet openen.'[4] Hij (Rabban Jochanan) drong bij hem aan en ook zijn (overige)   leerlingen drongen bij hem aan. Daarop stond Eli'zer op, opende (de les) en gaf uitleg over dingen die geen oor ooit ter wereld had gehoord. Bij elk woord dat zijn mond verliet, rees Rabban Jochanan ben Zakkai op de voeten en kuste hem op het hoofd. Rabbi Eli'zer sprak toen tot hem: 'Meester, U hebt me de waarheid onderwezen.'[5]

Nog voor de tijd aanbrak om heen te gaan rees (ook) Hyrkanos, zijn vader, op de voeten en sprak: 'Mijne heren, ik was slechts gekomen met de bedoeling om mijn zoon Eli'zer te onterven van mijn bezittingen, maar nu zullen al mijn bezittingen gegeven worden aan mijn zoon Eli'zer. Al zijn broeders zullen verschoond blijven (van de erfenis) en zullen niets ontvangen.[6]

    Boekklkl.gif (8026 Byte)

 

[1] Volgens de versie in Midrasj Pirk de Rabbi Eli'zer zaten zij te tafelen bij Rabban Jochanan ben Zakkai. Het was onder de Wijzen gebruikelijk om bij de gezamenlijke maaltijd te praten over Tora en naar aanleiding daarvan iemand een expos te doen geven.

[4] Uit bescheidenheid en schuchterheid, omdat hij naar eigen beleven nog niet zoveel geleerd had als de anderen.

[5] J.H Goldin en J. Neusner, leggen een andere cesuur in de tekstregel en veronderstellen (m.i.) ten onrechte dat Rabban Jochanan ben Zakkai zelf deze woorden spreekt tot Eli' zer (zie verder uitleg beneden); zie J. Goldin. The Fathers According to Rabbi Nathan, p. 44; J. Neusner, A Life of Rabban Yochanan ben Zakkai, Leiden 1962, p. 74.







    

 

 

 

Uitleg:

Rabbi Eli'zer - een formidabele leerling

Evenals Rabbi Akiva bleek Rabbi Eli'zer een formidabele en snelle leerling die wat hij van zijn leermeester geleerd had ongekend wist te verdiepen. Hij was er zeker niet op uit om met zijn enorme kennis anderen te overtroeven of ermee te gloriren. Daarom opende hij zijn expos pas na lang aandringen. Juist in de bescheidenheid lag de kern van zijn intellectuele succes besloten! Hij pareerde het openlijke eerbetoon van zijn leermeester dan ook met de ruiterlijke erkenning dat hij de grondbeginselen van de waarheid - dat is de Tora - van zijn leermeester geleerd had. Zonder dat zou hij nooit tot zijn grootste inzichten en vergezichten zijn gekomen. Alle kennis lag in feite al besloten in de woorden van de Tora zelf, die zijn leermeester hem had bijgebracht! In diepste zin had Rabban Jochanan ben Zakkai de waarheid en alle kennis al aan hem doorgegeven. Aan zijn leermeester Rabban Jochanan kwam daarom volgens deze leerling alle eer toe.

De parallel-versie van het verhaal in andere bronnen doet leraar en leerling concurreren in bescheidenheid en bevestigt de lezing (zie boven) dat Eli'zer zijn leermeestet antwoordt dat hij in feite al zijn eigen kennis van hem heeft ontvangen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    



[7] Midrasj Pirk de-Rabbi Eli'zer 2.Vgl. Avot de-Rabbi Nathan, noesach bet.


En hij (Rabban Jochanan) richtte zijn ogen op Rabbi Eli'zer. Hij sprak tot hem: 'Vertel ons over iets uit de Tora.' Eli'zer sprak: 'Rabbi, ik zal u een gelijkenis vertellen. Waarmee kan men dit vergelijken? Op de bron die niet meer water kan voortbrengen dan hij voortbrengt (dat wil zeggen: dan hij in zich verzameld heeft). Zo kan ik niet meer woorden van Tora spreken dan ik van u heb ontvangen.' Rabban Jochanan antwoordde: '(Ook) ik zal jou een gelijkenis vertellen, waar lijkt deze zaak op? Op een opwellende bron waaruit water vloeit en die het vermogen bezit om meer water voort te brengen dan hij in zich verzameld heeft. Zo ben ook jij in staat meer woorden van Tora te spreken dan men vanaf Sinai heeft ontvangen.[7]


Deze toevoeging aan ons verhaal is een perfect voorbeeld van de paradox in het rabbijnse concept van openbaring. Alle traditie, ja zelfs wat een kiene leerling in de toekomst aan zijn leermeester zal vragen, is als het ware al bij de berg Sinai geopenbaard. Zoals de vormen en kleuren van een plant al in de genetische structuur van het zaadje verscholen hebben gelegen. Toch is iedere generatie in staat en verplicht steeds meer waarheden aan die basiswaarheid van de Tora te onttrekken door een lange keten van uitleg. Nog altijd cirkelt de midrasj hier om het begin van Spreuken der Vaderen en de verwijzing naar de traditieketen die vanaf Sinai tot in onze eigen tijd voortduurt.

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 MMASACC02.jpg (23012 Byte)

 

 

 

 


De bescheidenheid van Rabbi Eli'zer en de buitengewone waardering voor enorme de kennis van zijn leermeesters Rabban Jochanan in verhouding tot zijn eigen 'karige' kennis, blijkt ook uit deze ontboezeming op het sterfbed:

Veel Tora heb ik geleerd en veel heb ik onderwezen. Veel Tora heb ik geleerd, maar ik heb niet meer onttrokken aan de kennis van mijn leermeesters dan een hond die wat vocht oplikte uit de zee.[8]

De waarheid is niet eenduidig en kent vele aspecten
Evenals in de geschiedenis van Akiva benadrukt de midrasj dat alles wat de grootste geleerde ooit heeft ontdekt in de Tora tot de waarheid behoort die al op Sinai is geopenbaard. Die waarheid is dan ook niet dogmatisch, maar beweeglijk en dynamisch. In dit verband citeer ik een passage uit I. Rhle, Gott spricht die Sprache der Menschen, naar aanleiding van de filosofie van Fanz Rosenzweig:


In een midrasj over de schepping van de eerste mens wordt verteld hoe de engelen-dienaren God ontraadden om de mens te maken, omdat deze vol leugen zal zijn. God zou daarop de waarheid ter aarde hebben geworpen, hetgeen opnieuw het protest van de engelen opriep en hen tot de vraag bracht waarom Hij zij eigen waarheid zozeer verachtte. Daarop antwoordde God: 'Opdat de waarheid vanaf de aarde zal opstijgen, zoals er geschreven staat (Ps. 85:12) Waarheid ontspruit uit de aarde.' Uit het gegeven dat de Joodse traditie God de waarheid op aarde laat schenken, nog voordat de mens werd geschapen, wordt duidelijk dat de waarheid te groot is om door n mens of n volk of n wijze van geloven bevat te kunnen worden. Zij allen bevatten juist in hun verschil altijd slechts bepaalde aspecten van de waarheid, waarvan de volheid alleen bij God berust (...) Die waarheid is van God. God is haar oorsprong. In de openbaring laat Hij de mensen echter hun aandeel aan de waarheid toekomen, zodat de wereldlijke vorm van de waarheid vele vormen kan aannemen. Toch betekent dit geen vervluchtiging of relativering van de waarheid, die voortdurend n blijft. Want haar veelvoud wordt samengehouden door de gemeenschap die door de openbaring is gesticht.[9]




[8] Zie Babylonische Talmoed, Sanhedrin 68a.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[9] Zie I. Rhle, Gott Spricht die Spracher der Menschen, Franz Ropsenzweig als jdischer Theologe - eine Einfhrung, Tbingen 2004, p. 430.

* Tziztiet ha-Kst betekent in feite: 'schouwdraad van het kussen.' De oorspronkelijke weergave van zijn naam zal hier 'Tzitziet ha-K`sf' (Schouwdraad van het zilver) geweest zijn.
Handschrift-New York van Avot de-Rabbi Nathan leest inderdaad 'Tziztiet ha-Ksf'; zie verdere aantekeningen bij L. Finkelstein, Mavo le-Massechtot etc. , p. 135; L. Finkelstein verwijst naar aantekeningen van Epstein en diens mening dat hier in ARN   'Tzitziet-ha-Ksf' de oorspronkelijke lezing zal zijn geweest en dat weergave 'Tiztziet ha-Kst' uit de Babylonische Talmoed is overgenomen (Gittien  56a). Hij werd volgens de gemara zo genoemd, omdat zijn schouwdraden rustte op (dure) kussens (bij het aanzitten aan rijke maaltijden) en omdat hij een (vaste) zetel (kiss) had onder de rijken van Rome.

 

 

 






[12] Babylonische Talmoed, Ketoevot 56a. De rabbijnen konden immers moeilijk wensen dat ook hun eigen dochters weduwen zouden worden.
Duidelijk ontbreekt de noodzakelijke context voor de toevoeging over het leviraatshuwelijk binnen onze tekst van Avot de-Rabbi Nathan. De toevoeging is alleen inzichtelijk op grond van deze parallelpassage in de Babylonische Talmoed.

Vervolg tekst Avot de Rabbi Nathan 16a:

En waarom wordt zijn naam 'Tzitziet ha-Kst' genoemd? Omdat hij op een bed van zilver aanlag aan het hoofd van alle Groten van Isral.*

Men vertelt over de dochter[10] van Nakdimon ben Gorion dat haar ligbed opgemaakt was (met dure kleden) voor een bedrag van twee duizend gouden dinars, en dat van de ene vooravond van de Sjabbat tot aan de volgende een Tyrische gouden dinar door haar werd uitgegeven aan pasteien.**

Zij (was een kinderloze weduwe en) wachtte op een leviraatshuwelijk.*** 

Uitleg:

Niet onbesproken
Om mnemotechnische reden vertelt de midrasj hier associatief enkele anekdotes naar aanleiding van de namen van de puissant rijke mannen die bij de lessen van Rabban Jochanan ben Zakkai aanwezig waren. De eerst genoemde rijkaard, Tzitziet ha-Kst,  is hier waarschijnlijk aangeduid met een bijnaam, waarin het volk gekscherend toespelingen maakte op zijn hoge positie en exuberante levensstijl.

Ook over Nakdimon ben Gorion, met name over zijn (schoon)dochter, waren zulke ironische anekdotes bekend. De slotopmerking dat zij in afwachting verkeerde van een leviraatshuwelijk verleent nog scherpere contouren aan haar decadentie. Ook al was zij een vrouw alleen, zonder zorg voor kinderen en familie, meende zij exorbitante sommen geld voor haar dagelijkse behoeften nodig te hebben. Een parallelle overlevering maakt de opmerking over haar voorgenomen leviraatshuwelijk voor ons transparant. In afwachting van haar nieuwe huwelijk stelden de rabbijnen een bedrag vast voor het levensonderhoud van de weduwe. Het geld werd onttrokken aan de nalatenschap van haar overleden echtgenoot. Het rabbijnse gerechtshof kende haar een zeer hoge geldsom toe, rekening houdend met de luxe stijl van leven die zij - van rijke huize zijnde - gewend was. Niettemin was deze over het paard getilde vrouw met de genereuze ondersteuning allerminst content. Zij reageerde met veel ddain op de welwillende rabbijnen en maakte daarbij een snerende opmerking.


Rav Jehoeda leverde in naam van Rav over: 'Het gebeurde eens dat aan de dochter van Nakdimon ben Gorion door de Wijzen om de zoveel dagen (een toelage van) vierhonderd gouden munten werd toegekend voor haar cosmetica-kistje. Maar zij sprak tot hen: 'Mogen jullie even weinig toekennen aan je eigen dochters.' En zij antwoordden haar: 'Amen.'[11]

Het gebeurde dat de Wijzen de schoondochter van Nakdimon ben Gorion een wekelijkse toelage van twee sea's  wijn toekenden voor haar pasteien. Daarop sprak zij tot hen: 'Mogen jullie een even geringe hoeveelheid vaststellen voor je eigen dochters.' Een Tanna leverde over: 'Zij was een vrouw in afwachting van jaar leviraatshuwelijk.' Zodoende antwoordden de rabbijnen haar niet met 'Amen' [12]

  * Zowel 'Tzitziet ha-Kst' als 'Tzitziet ha-Ksf' zal een bijnaam geweest zijn om de decadente rijkdom van deze persoon onder vuur te nemen.

** Een exclusief potgerecht, waarin onder meer wijn en vlees verwerkt werd; ed. J. Goldin: 'spice puddings'.

[10] Uit een paralleltekst in Babylmische Talmoed, Keroevot 65a blijkt mogelijk dat het om de schoondochter van Nakdimon ben Gorion gaat. Haar overleden echtgenoot was de zoon van Nakdimon ben Gorion en dus van zeer hoge stand en met een grote nalatenschap.

*** M.i. is deze slotopmerking over het Leviraatshuwelijk weinig functioneel en toegevoegd vanuit een andere context en overlevering,  zoals in Babylonische Talmoed Ketoevot 65a-66b; in die context heeft deze  slotopmerking wel een functionele plek.  

 

 

 

 

[11] Babylonische Talmoed, Ketoevot  66b.Vgl. ook Midrasj Echa Rabba I, 48, waar ongeveer hetzelfde wordt verteld ( ook over Mirjam de dochter van Nakdimon ben Gorion).





         Boekklkl.gif (8026 Byte)
 

 

De grootste zegen is een zegen te zijn voor anderen





    Boekklkl.gif (8026 Byte)
* Een toespeling op het Hebreeuwse werkwoord 'nakad' - in de naam Nakdimon - dat 'prikken', '(ergens) doorheen breken' betekent. Om wille van hem brak de zon door de avondwolken, zodat het langer licht bleef en de dag voor de beleving langer duurde.

** Gezien het gebed om regen en de zware regenval (zie noot 5) gebeurde dit waarschijnlijk in de tijd rond het Soekkotfeest - een periode waarin de gemeenschap begon te bidden om regens.

# Volgens de Babylonische Talmoed begaf hij zich naar de Tempel (bt ha-mikdasj; zie noot 5). In oude tijden dienden (kleine) ruimten vaak zowel als gebedshuis en leerhuis tegelijk. 

[4]. D.w.z. in de nacht, na afsluiting van de afgesproken termijn.

 

 

 

   Sterc.gif (5478 Byte)




* Zie sjioer 4, noot 2.

Sjioer 41

Vervolg tekst Avot de-Rabbi Nathan 16b

En waarom wordt hij bij de naam Nakdimon ben Gorion genoemd? Omdat de zon doorbrak* om wille van hem. Een keer trok heel Isral voor het pelgrimsfeest op naar Jeruzalem en er was voor hen geen water om te drinken.** Nakdimon begaf zich naar een zekere commandeur (magistraat) en sprak tot hem:  'Leen mij twaalf bekkens met water vanaf nu tot aan die en die dag. Indien ik jou (voor het eind van die dag) geen twaalf bekkens met water teruggeef, dan geef ik je twaalf talenten van zilver.[1] En hij legde een (uiterste) datum vast (voor het terugbetalen). Toen de datum aanbrak, zond hij hem dit bericht: 'Zend mij ofwel twaalf bekkens met water ofwel twaalf zilveren talenten.' Hij antwoordde: 'Er is tijd zolang de dag nog voortduurt.' Sarcastisch sprak deze commandeur tot hem:  'Het gehele jaar zijn nog geen regens neergedaald en zal er dan nu (nog) regen vallen?' De commandeur betrad betrad vrolijk het badhuis en Nakdimon ben Gorion ging het leerhuis binnen.# Hij omhulde zich[2] en ging staan voor het gebed.[3] En hij sprak: 'Heer der wereld, het is onthuld en bekend voor Uw aangezicht dat ik niet heb gehandeld omwille van mijn eigen eer. Maar omwille van Uw eer heb ik (zo) gehandeld, opdat er water zou zijn voor de pelgrims (om te drinken).' Onmiddellijk sloot zich het wolkendek van de hemel aaneen en begon er regen te vallen totdat de twaalf bekkens met water gevuld waren en nog meer dan dat. Hij zond dit bericht naar de betreffende commandeur: 'Zend mij geld voor het extra water dat je door middel van mij in bezit hebt gekregen.' Hij antwoordde: 'De zon is al ondergegaan en het water is neergedaald in mijn domein.'[4] Hij keerde terug naar het leerhuis,# omhulde zich en stond in gebed. Hij sprak tot God: 'Heer der wereld, verricht ten slotte (nog) een wonder voor mij zoals (U) eerder (een wonder verricht hebt).' Onmiddellijk waaide een wind, werden de wolken uiteengedreven en brak het zonlicht door. Toen zij elkaar troffen, sprak de commandeur tot Nakdimon: 'Ik weet dat de Heilige, Hij zij gezegend, uitsluitend om jou de orde van Zijn wereld verstoord heeft.'[5]  

Uitleg:

Vrome regenmakers

De midrasj vertoont hier een typische kenmerk van mondelinge overlevering. De draad van het betoog en het commentaar worden onderbroken voor een uitwerking van enkele details ten aanzien van de namen van personen die in het verhaal over Rabbi Eli'zer ben Hyrkanos* ter sprake kwamen. Niettemin bevat deze korte uitwijding een eigen leerzame les. Het verhaal over Nakdimon ben Gorion past geheel in de sfeer van oude wonderverhalen over zogeheten 'mannen van de daad', ansj ha-ma'as. Dit waren vromen mannen wier gebed soms met een wonder vanuit de hemel werd beantwoord. In die verhalen komt herhaaldelijk het inzicht naar voren, dat er geen grotere zegen bestaat dan zelf tot zegen te mogen zijn voor anderen. Juist de belangeloze inzet van deze vrome mannen voor de gemeenschap verklaart waarom de hemel omwille van hen bereid was een mirakel te doen plaatsvinden. We illusteren dit aan de hand van twee verhalen, behorend tot hetzelfde 'vroeg chassidische' genre:

 

[1] Dit betrof een gigantische som geld. Een talent vertegenwoordigde de waarde en het gewicht van 6000 zoez of  3000 sjkl.
De gehele som kwam ongeveer neer op een gewicht van 6000 maal  12, maal 3,5 gram zilver = 252 kilo zilver.

[2] Zich zo voorbereidend op de ontmoeting met de Allerhoogste in het gebed. Het zich omhullen (hoofd en schouders) was een teken van religieuze huiver en verootmoediging.

[3] Dienaren stonden voor het aangezicht van hun koning; het staan is teken van dienstbaarheid aan de Allerhoogste. Bepaalde gebeden, zoals het Achttiengebed, worden altijd staande gereciteerd.





[5] Zie de parallel van dit verhaal in de Babylonische Talmoed Ta'aniet 19b; de tekst is daar iets vollediger en uitgebreider. Nakdimon zou oorspronkelijk 'Boenai' ('Bonai') geheten hebben, maar vanwege het wonder voortaan Nakdimon genoemd zijn.

 

 

 

 

Qkopchassied.gif (8057 Byte)

 

 

Het gebeurde dat men tot Choni de Cirkeltrekker sprak: ‘Bid, opdat de regens neerdalen.’ Hij antwoordde hun: ‘Breng de Pesach-ovens [gemaakt van klei] binnen, opdat ze niet zacht worden.’ Hij bad, maar de regens kwamen niet. Wat deed hij toen? Hij trok een cirkel (om zich heen) en ging in het midden daarvan staan. Hij sprak tot Hem: ‘Heer der wereld, Uw kinderen hebben zich tot mij gewend, want ik ben als kind aan huis (letterlijk.: als een zoon van het huis) voor U. Ik zweer bij Uw grote Naam dat ik van deze plek niet wijken zal voordat U zich over Uw kinderen hebt ontfermd.’ Daarop begonnen de regens druppelsgewijze te vallen. Hij sprak: ‘Zo heb ik het niet gevraagd, maar om regens die de putten, bekkens en holtes vullen.’ Toen begon het in bruisende hevigheid te regenen. Hij sprak: ‘Ook zo heb ik het niet gevraagd, maar om welwillende regen, tot zegen en als een weldaad.’ Daarop daalden gematigde regens neer (…) Sjim’on ben Sjetach liet dit bericht aan hem overbrengen: ‘Indien je niet Choni geweest was, dan zou ik je (om je vermetele gedrag) met de ban hebben getroffen. Wat kan ik je maken? Jij gedraagt je vermetel tegenover de Alaanwezige en Hij doet (niettemin) wat jij wilt, zoals wanneer een zoon zich vermetel tegenover zijn vader gedraagt en deze toch de wens van de zoon vervult.’[6]

Een zekere ezeldrijver verscheen [in een droom] aan de rabbijnen. Hij bad en er daalde regen neer. De rabbijnen zonden iemand om hem naar hen toe te brengen en zij spraken tot hem: ‘Wat is je beroep?’ Hij antwoordde: ‘Ik ben een ezeldrijver.’ Zij vroegen hem: ‘En wat voor goeds heb je gedaan? ‘Hij antwoordde: ‘Eens verhuurde ik mijn ezel aan een bepaalde vrouw en zij huilde onderweg. Ik sprak tot haar: "Wat is er met je?" Zij antwoordde: "De man van deze vrouw [d.w.z. van mij] bevindt zich in hechtenis en ik wilde zien wat ik voor hem kan doen (om hem vrij te kopen)." Ter wille van haar verkocht ik mijn ezel en ik overhandigde haar de opbrengst. Daarop sprak ik tot haar: "Hier is het losgeld voor je echtgenoot, maar zondig niet [d.w.z. bied niet je lichaam aan als prostituee om aan het geld te komen)!"’ De rabbijnen spraken toen tot de ezeldrijver: ‘Jij bent het waard om te bidden en dat je gebeden worden verhoord.’[7]  

Waarom vervulde de hemel de wensen van deze wonderdoeners? Waarin lag hun verborgen kracht? De ‘mannen van de daad’ hieven geen gebed aan omwille van zichzelf of hun naaste familie, maar omwille van de gehele gemeenschap! Onbaatzuchtigheid vormt de geheime kracht achter het succes van deze regenmeesters.










Qkopchassied2.gif (8033 Byte)


[6] Misjna, Ta'aniet 3,8.












[7] Talmoed Jeroesjalmi Ta'aniet 1,4 (64b).



 

 

 

 

 

 

 

 

[8] Zie Midrasj Echa Rabbati, Klaagl. 1:16, 48.

Excurs

Nakdimon ben Gorion lof en kritiek

Het positieve beeld dat in onze tekst van Avot-de-Rabbi Nathan geschilderd is van Nakdimon ben Gorion als vrome 'regenmaker' is enigszins verraderlijk. De traditie is in feite dubbelhartig ten aanzien van zijn persoon. Iets van die dubbelhartigheid blijkt al uit de korte uitwijding over de decadente levensstaat die zijn dochter en schoondochter voerden. Een nauwelijks verholen sarcasme is de hier volgende overlevering over zijn dochter Miriam niet te ontzeggen. In ruw contrast met een korte notitie over haar exorbitante uitgaven aan parfums volgt in Midrasj Eicha Rabba een opmerking van Rabbi El'azar over de onterende wending in haar levenslot:

Rabbi El'azar sprak: 'Moge ik niet leven om de vertroosting van (Tzion) mee te maken, indien ik niet gezien heb hoe zij gerstekorrels bijeen pikte van onder de hoeven van paarden in Acco etc. '[8]

Hoe beschamend was haar lot om in het openbaar uit louter honger gerstekorrels te moeten zoeken uit de excrementen van de paarden van de vijand! Wat een onvoorstelbare tegenstelling met de exuberante levensstijl die zij tot dan toe gewend was geweest. Het kan verkeren.

          MMunten.gif (44383 Byte)

Ook het beeld dat de traditie schildert van haar vader Nakdomon is niet eenduidig en verraadt een sociaal ressentiment, dat typerend was voor de periode van de opstand vanaf het jaar 66. Sociale onvrede speelde bij die rebellie een grote rol.* Nakdimon ben Gorion beloofde tijdens de belegering door de Romeinen (waarschijnlijk rond de winter van 69-70)  om de bewoners van Jeruzalem decennia (op zijn kosten) te zullen voeden. Hij heeft zijn belofte evenwel nooit hoeven inlossen, aangezien de opstandelingen juist de laatste restanten van de voedselvoorraden in brand staken om zo de bevolking tot een directe confrontatie met de Romeinen en tot een uitbraak door hun linies te verleiden. Kwam het aanbod van Nakdimon niet wat laat en was het niet mede ingegeven door het heit dat hij en andere machtige veelbezitters nog het meeste hadden te verliezen in een open confrontatie met de bezetter? Niettemin bleek Jeruzalems ondergang onafwendbaar en verloor Nakdimon al zijn bezittingen.[10]
We citeren hier een overlevering uit de Babylonische Talmoed waarin de dubbele houding tegenover Nakdimon ben Gorion scherp naar voren komt:











[10] Zie Babylonische Talmoed Ketoevot 66b.

 

 

 

 

 

[12] Geld afkomstig van haar vaders huis raakte vermengd met het geld afkomstig van haar schoonvader; zo betekende de teloorgang van  het ene geld ook de teloorgang van het andere. 







[13] De hier beschreven daad van Nakdimon ben Gorion geldt niet als een echte daad van tzedaka, waarbij het ideaal is dat je anoniem geeft en de armen je geen openlijke dank verschuldigd zijn. De  buitengewoon opzichtige manier waarop Nakdimom zich hier als weldoener manifesteert, doet al zijn verdienste teniet.


De rabbijnen  leren als volgt. Het gebeurde Rabban Jochanan ben Zakkai* - toen hij op een ezel rijdend uit Jeruzalem kwam en zijn leerlingen hem volgden - dat hij een jonge vrouw zag die gerstekorrels bijeen pikte uit de drollen van Arabisch vee. Zodra zij hem zag verhulde zij zichzelf met haar haren en stond voor hem. Ze sprak tot hem: 'Rabbi, geef mij te eten.' Hij antwoordde haar: 'Mijn dochter, wie ben je?' Daarop antwoordde zij: 'Ik ben de dochter van Nakdimon ben Gorion'. Hij sprak tot haar: 'Waar is (al) het geld gebleven van jouw vaders huis?' Zij antwoordde hem: 'Rabbi, is het niet zoals in het spreekwoord dat men in Jeruzalem gebruikt: ' Het zout van geld is vermindering?  En er zijn er die zeggen: '(Het zout van geld is) liefdadigheid?'[11]
'En waar is dat (d.w.z. de rijkdom) van jouw schoonvader gebleven?'  Zij antwoordde: 'De een kwam en vernietigde de ander.[12]
Zij sprak tot hem: 'Rabbi, herinnert u zich dat u mijn huwelijksacte ondertekende?' Hij sprak tot zijn leerlingen: 'Ik herinner me dat toen ik de huwelijksacte van deze vrouw ondertekende ik daarin las over duizend gouden dinars uit het huis van haar vader, nog afgezien van de hoeveelheid van haar schoonvader.' Daarop huilde Rabban Jochanan ben Zakkai en sprak: 'Gelukzalig is Isral ten tijde dat zij de wil van de Alaanwezige verrichten, dan heerst geen volk en (vreemde) taal over hen; maar ten tijde dat zij de wil van de Alaanwezige niet verrichten, dan levert hij hen over in de hand van een laag volk, en niet alleen in de hand van een laag volk maar in de macht van het gedierte van een laag volk.'

Bedreef Nakdimon ben Gorion dan geen liefdadigheid? Er wordt toch geleerd: 'Men zegt over Nakdimon ben Gorion dat hij - wanneer hij zich vanaf zijn huis naar het leerhuis begaf - wollen kledingstukken werden uitgespreid onder zijn voeten; en dat armen kwamen, ze oprolden en meenamen. Zo je wilt, zou je (echter) kunnen zeggen dat hij dit ter ere van zichzelf deed.[13] En zo je wilt, zou je kunnen zeggen, dat hij (toch) niet gehandeld heeft zoals hij had moeten handelen. Zoals de mensen zeggen: 'Overeenkomstig (de grote van) de kameel is zijn last.'[14]   

 

 

 

[11] Dat wil zeggen: door geld uit te geven, maakt men als het ware geld. Met name iemand die geld aan liefdadigheid spendeert, verleent zijn rijkdom bestendigheid. Zonder het het zout van goede werken bederft en vergaat bezit. Met haar opmerking suggereerde de dochter van Nakdimon dat haar familie veel te weinig van haar rijkdom aan liefdadigheid had uitgegeven!





[14] Ieder is verplicht aan de armen te geven naar vermogen. Gezien de exorbitante rijkdom van Nakdimon stelde zijn opzichtige gebaar bar weinig voor. Zie Babylonische Talmoed ketoevot 66b.

MTitusbeeld.gif (97556 Byte)De tijd van de opstand (66-70) bevonden zich in de stad Jeruruzalem vele armen en werkelozen. Dit kwam mede omdat de bouwactiviteiten, begonnen door, koning Herodus, grotendeels waren afgerond. De gematigde politieke houding van Rabban Jochanan ben Zakkai getuigt van inzicht in de scheve sociale verhoudingen en de enorme kloof tussen armen en rijken. Rabban Jochanan ben Zakkai had ongetwijfeld oog voor de sociale spanningen die een rol speelden bij het Joodse verzet en de radicale groepen daarin.[15] Sociaal ressentiment veroorzaakte veel onenigheid tussen de opstandelingen en de belegerde burgers van Jeruzalem onderling. Rabban Jochanan ben Zakkai begreep dat die spanningen het verzet tegen de bezetter zodanig verzwakte dat een openlijke confrontatie tegen de vijand gedoemd was te mislukken. Tussen de regels door beluisteren wij dus kritiek op het gebrek aan sociale samenhang binnen de gemeenschap van die periode.  

 

 

[15] Josephus beschrijft hoe opstandelingen de huizen van de bestuurders en de rijken in brand staken en hoe de leiders van de opstand het sociale ongenoegen tegen de rijken aanwakkerden. Zie Flavius Josephus, De  Bello Judaico, II, 17, 6 (426-427).

      Boekklkl.gif (8026 Byte)


Honger in Jeruzalem


    Boekklkl.gif (8026 Byte)




     Sterc.gif (1440 Byte)




[2] De Zeloten namen het aanbod niet aan, maar staken de voedselvoorraden in brand. Zo wilden zij de inwoners van Jeruzalem door honger gedreven tot actief verzet tegen de Romeinen dwingen. Zie in dit verband Flavius Josephus, De Bello Judaico, V,1,4 (21-26) en Tacitus, Historin, V, 12; en vgl. Babylonische Talmoed Gittin 56a.

Sjioer 42 

Eind tekst Avot de Rabbi Nathan 16b

En waarom werd hij bij de naam Kalba Savoea genoemd?  Omdat ieder die als een hongerige hond zijn huis betrad verzadigd zijn huis weer verliet. Toen keizer Vespasianus kwam om Jeruzalem te verwoesten probeerden de Zeloten (letterlijk: de 'ijveraars') om al dit goede[1] met vuur te vernietigen. Kalba Savoea sprak tot hen: 'Waarom vernietigen jullie deze stad en willen jullie al dit goede met vuur verteren? Wacht op mij todat ik binnen ben gegaan en heb gezien wat ik in huis heb?' Hij ging binnen en constateerde dat hij voedsel bezat om tweentwintig jaar iedere inwoner van Jeruzalem van een maaltijd te voorzien. Onmiddellijk gaf hij bevelen en men hoopte (de voorraad) bijeen, zuiverde, zeefde, kneedde en bakte, en bereidde zo voedsel voor tweentwintig jaren ten behoeve van iedere inwoner in Jeruzalem. Maar zij (de Zeloten) sloegen geen acht op hem.[2] Wat deden de mensen van Jeruzalem? Zij brachten de (ronde vijgen)broden en verdeelden ze met zagen in stukken en smeerden ze in met klei.[3]


Uitleg:

Ook de naam van Kalba Savoea blijkt een bijnaam te zijn, verbonden met daden en gebeurtenissen uit diens leven, zoals dit bij Tzitziet ha-Kst en bij Nakdimon ben Gorion het geval was. Ook hier met een toespeling op de onmetelijke rijkdom van de man. Zijn genereuze aanbod om de bewoners van de belegerde stad van voedsel te voorzien, werd door de meest radicale Zeloten afgeslagen. Sterker nog, zij namen alle voedsel die in de stad nog restte in beslag en vernietigden dit, opdat de inwoners door honger gedreven in hun wanhoop mee zouden helpen om de linies van de belegerende Romeinen te breken. Het was een onbezonnen en onmogelijk plan, dat volgens aanhangers van de vredespartij die naar een vredescompromis met de Romeinen zochten - onder wie vermoedelijk ook Rabban Jochanan ben Zakkai - gedoemd was te mislukken. 

[1] Dat wil zeggen: alle rijkdommen van Kalba Savoea. Zij wilden al zijn bezittingen verwoesten, zoals zij het volk ertoe hadden opgehitst om ook de rijkdommen van andere rijke en voorname personen in Jerusalem te vernietigen. Daarbuiten wilden zij voor de Romeinse veroveraars zo weinig mogelijk buit overlaten.

[3] De stukken brood  maskerend als kleistenen trachtten de inwoners van Jeruzalem deze te verbergen voor het rabiate oog van de rebellen, die erop uit waren alle voedsel weg te nemen. Vgl. ook J. Goldin, The Fathers According to Rabbi Nathan,  p. 184.

 

 

 

 

 

Ga naar het vervolg van deze les
(Avot de-Rabbi Nathan 17a):
Basisknopkl.jpg (825 Byte)


Naar vorige pagina (Avot de-Rabbi Nathan p. 15):  Basisknopkl.jpg (825 Byte)

Naar het begin van de cursus (Avot de-Rabbi Nathan p. 1):  Basisknopkl.jpg (825 Byte)

Gaarne reacties en feedback: m.loopik50@upcmail.nl   Basisknopkl.jpg (825 Byte)